Биринчи светофор шаҳар кўчасида ёниб турмасдан олдин, от аравалари, пиёдалар ва илк автомобиллар тартибсиз чорраҳаларда жой учун рақобат қилар эди. 19-аср охирида шаҳар аҳолисининг кўпайиши билан бахтсиз ҳодисалар хавфли даражада кўпайди ва жамоатчилик ҳаракатни бошқариш учун тизимли усулни талаб қилди. Ҳаракатни назорат қилишнинг дастлабки уринишлари лойда турган полиция ходимларининг қўл ишоралари ёки ҳуштак билан транспорт воситаларини бошқаришига асосланган эди, аммо бу усул самарасиз ва хавфли эди. Шаҳар режалаштирувчилари тезда механик ёки электр қурилма бир хил вазифани ишончлироқ бажариши ва ходимларни бошқа вазифалар учун бўшатиши мумкинлигини англади. Светофор шу тариқа пайдо бўлди ва оддий газ билан ишлайдиган сигналлардан тортиб, транспорт воситалари ва марказий бошқарув марказлари билан алоқа қиладиган замонавий интеллектуал тармоқларгача ривожланди. Ушбу илк тажрибалардан тортиб замонавий ақлли светофорларгача бўлган саёҳатни тушуниш нафақат технологик тараққиётни, балки шаҳар хавфсизлиги ҳақидаги фикрлашимиздаги туб ўзгаришни ҳам очиб беради. Shandong Penghui Intelligent Technology Co., Ltd. замонавий интеллектуал транспорт ускуналари ишлаб чиқарувчиси сифатида ушбу анъанани давом эттириб, бутун дунёда чорраҳалар самарадорлигини оширадиган илғор LED светофор сигналларини ишлаб чиқаради.

Ҳар бир светофор ҳал қиладиган асосий муаммо – бу чекланган йўл майдонини бир нуқтада рақобатлашувчи фойдаланувчилар ўртасида тақсимлашдир. Ишончли сигнализация тизими бўлмаса, чорраҳалар тўсиққа айланади, бунда чалкашлик тўқнашувлар ва тирбандликка олиб келади. Йўл бериш белгилари ва айланма йўллар каби дастлабки йўл ҳаракатини бошқариш чоралари кам зичликдаги ҳудудларда ёрдам берган, аммо улар автомобиль бўми билан келган транспорт воситалари ҳажмига бардош бера олмаган. Светофор аниқ, кўринадиган ва ижро этилиши мумкин бўлган ечимни таклиф қилди: ҳайдовчига қачон тўхташ ва қачон юриш кераклигини аниқ кўрсатадиган рангли чироқлар тўплами. Бу соддалик алдамоқчидир, чунки кечикишни минималлаштириш ва хавфсизликни максималлаштирадиган вақт режасини ишлаб чиқиш мураккаб оптимизация масаласидир. Бугунги кунда йўл ҳаракати муҳандислари шаҳар бўйлаб минглаб сигналларни мувофиқлаштириш, саёҳат вақти ва чиқиндиларни камайтириш учун мураккаб алгоритмлардан фойдаланади. Бугун берилган ҳар бир қизил чироқ билети биринчи электр сигналларга ўрнатилган ижро механизмларининг бевосита авлоди бўлиб, ҳайдовчиларнинг тизим ҳокимиятига ҳурмат қилишини таъминлайди.

Дунёдаги биринчи ҳужжатлаштирилган светофор 1868 йил декабрда Лондондаги Британия парламенти биноси олдида ўрнатилган бўлиб, у электр эмас, балки газ билан ишлаган. Темир йўл муҳандиси Жон Пик Найт томонидан ишлаб чиқилган ушбу қурилма семафор қўллари ва қизил ҳамда яшил газ чироқларидан иборат бўлиб, уларни полиция ходими қўлда айлантирган. Дизайн темир йўл сигналларидан илҳомланган бўлиб, улар поездлар тўқнашувининг олдини олишда самарадорлигини исботлаган эди ва Найт бу концепцияни йўл ҳаракати учун мослаштирган. Кечаси газ чироқлари кўринишни таъминлаган, кундузи эса семафор қўллари асосий кўрсаткич бўлган. Гарчи светофор аравалар ҳодисаларини камайтиришда муваффақиятли деб ҳисобланган бўлса-да, унинг умри ачинарли даражада қисқа бўлди: 1869 йил январда газ оқиши сабабли қурилма портлаб, уни бошқараётган полиция ходимини оғир яралаган. Ушбу воқеа механик светофорларнинг қабул қилинишини ўн йилларга орқага сурди, чунки шаҳарлар яна полиция ходимлари ва қўлда кўрсатиладиган белгиларга қайтди. Бу даврга оид светофорларнинг энг қадимги маълум чизмаси баланд устуни битта газ чироғи ва семафор қўли билан тасвирланган бўлиб, бу биз бугун кўрадиган замонавий LED массивларидан кескин фарқ қилади.

Атлантика океанининг нариги томонида, Америка шаҳарлари чорраҳалар марказидаги баланд минораларга ўрнатилган қўлда бошқариладиган белгилар билан тажриба ўтказди. 1914 йилда Америка Traffic Signal компанияси Огайо штатининг Кливленд шаҳрида, Евклид авенюси ва Шарқий 105-кўча чорраҳасида биринчи электр светофорни ўрнатди. Бу қурилма яқин атрофдаги будкада ўтирган полиция ходими томонидан бошқариладиган қизил ва яшил чироқлардан иборат бўлиб, ранг ўзгариши ҳақида огоҳлантириш учун жўнггичга эга эди. Кливленддаги ўрнатишнинг муваффақияти бутун Қўшма Штатлар бўйлаб қизиқиш уйғотди ва бир неча йил ичида ўнлаб шаҳарлар ўзларининг шундай қурилмаларига эга бўлди. Бу дастлабки электр сигналлар ҳали ҳам қўлда бошқарилар эди, яъни уларнинг самарадорлиги операторнинг ҳушёрлигига боғлиқ эди. Кейинги мантиқий қадам автоматлаштириш эди ва ихтирочилар инсон аралашувисиз белгиланган вақт жадвали бўйича рангларни ўзгартира оладиган қурилма яратиш учун пойга бошлади. Газдан электрга ўтиш Найтнинг лойиҳасидаги асосий муаммо бўлган портлаш хавфини бартараф этди, аммо шу билан бирга замонавий светофорни белгилаб берувчи мувофиқлаштириш ва вақтни белгилаш учун янги имкониятларни очиб берди.

Гарретт Морган, серқирра афроамерикалик ихтирочи, кўпинча 1923 йилда оғир арава ҳодисасининг гувоҳи бўлганидан кейин биринчи автоматик светофорни яратган деб ҳисобланади. Морганнинг дизайни уч позицияли Т-симон устуни ўз ичига олган: тўхташ, юриш ва барча йўналишларда тўхташ, бу пиёдаларга хавфсиз ўтиш имконини берган. У ихтиросини патентлаган ва кейинроқ ҳуқуқларни General Electric компаниясига ўша пайтда катта сумма бўлган 40 000 долларга сотган. Морганнинг сигнали ўзига хос эди, чунки у барча йўналишларда ҳаракатни тўхтатадиган "эҳтиёт" позициясини ўз ичига олган ва пиёдаларга ажратилган ўтиш интервалини берган. Бу янгилик замонавий пиёдалар ўтиш сигналининг кашфиёти бўлиб, аввалги дизайнлар эътибордан четда қолдирган хавфсизлик бўшлиғини тўлдирган. Унинг иши кўпинча светофорларнинг тарихий чизмалари ва патент расмларида келтирилади, улар тегишли хабарни кўрсатиш учун кўтарилиши ёки туширилиши мумкин бўлган механик қўлни кўрсатади. Морганнинг ҳиссаси айниқса диққатга сазовор, чунки у ўз ихтиросини бозорга чиқариш учун ирқий тўсиқларни енгиб ўтган ва унинг светофори зукколик ва қатъият рамзи бўлиб қолмоқда.

Бироқ, Нью-Йорк, Чикаго ва Детройт каби йирик шаҳарларда қатъий таймерлардан фойдаланадиган автоматлаштирилган тизимлар пайдо бўла бошлади. Биринчи тўлиқ автоматлаштирилган светофор 1922 йилда Техас штатининг Хьюстон шаҳрида ўрнатилган бўлиб, у белгиланган вақт оралиғида чироқларни алмаштирадиган таймер механизмидан фойдаланган. Бу таймерлар замонавий стандартларга нисбатан оддий эди – улар ҳақиқий транспорт оқимидан қатъи назар, қатъий цикл бўйича ишларди – аммо улар қўлда бошқаришдан катта ютуқни англатарди. Муҳандислар тез орада бир йўналиш бўйлаб бир нечта сигналларни мувофиқлаштириш тўхтаб-юриш ҳаракатини камайтириши мумкинлигини аниқладилар ва биринчи "яшил тўлқин" тизимлари пайдо бўлди. Бу дастлабки мувофиқлаштирилган тармоқлар контроллерлар ўртасида оддий электр алоқаларидан фойдаланган, аммо улар ақлли светофорлар тизими транспорт оқимини кескин яхшилаши мумкинлигини исботлади. 1920-йилларда сариқ ёки янтар чироқнинг жорий этилиши (бу Детройт полиция ходими Уильям Поттсга тегишли) орқадан тўқнашувларни камайтирадиган муҳим огоҳлантириш интервалини қўшди. Сариқ чироқ билан бугунги кунда дунё йўлларида ҳукмронлик қилувчи уч рангли тизим тўлиқ шаклланди ва светофор ўзининг олтин ривожланиш даврига кирди.

Ҳозирда ҳаммага маълум бўлган қизил, сариқ ва яшил ранглар кетма-кетлиги тасодифий танлов эмас эди; у темир йўл саноатидан олинган бўлиб, у ерда бу ранглар тўхташ, эҳтиёт бўлиш ва юриш маъноларини ифодалаш учун стандартлаштирилган эди. Тўхташ учун қизил ранг танланган, чунки у кўринадиган спектрда энг узун тўлқин узунлигига эга бўлиб, айниқса туман ёки ёмғирда энг узоқ масофадан кўринади. Яшил ранг спектрнинг қарама-қарши учида жойлашиб, қизил рангга нисбатан максимал контрастни таъминлайди ва чалкашлик эҳтимолини камайтиради. Сариқ ранг ўртани эгаллаб, ҳайдовчиларни тўхташга тайёрланиш учун огоҳлантирувчи ўтиш сигнали вазифасини бажаради. Бу ранг кодлаштириш шу қадар чуқур синганки, у спорт жазоларидан тортиб дастурий таъминот ҳолати кўрсаткичларигача бўлган кўплаб бошқа соҳаларда қўлланилади. Қизил чироқ билетини олган ҳар қандай ҳайдовчи биладики, қизил чироқда ўтиш энг хавфли йўл ҳаракати қоидабузарликларидан бири ҳисобланади, чунки у тўғридан-тўғри юқори тезликда ён томондан тўқнашувларга сабаб бўлади. Камералар ва полиция кузатуви орқали қизил чироқда ўтишнинг олдини олиш, уч чироқли тизим ҳайдовчиларнинг унинг буйруқларига бўйсунишига бўлган ишончининг бевосита қўлланилишидир.

Учта чироқнинг жойлашуви ва дизайни ҳам вақт ўтиши билан стандартлаштирилди, бу турли ҳудудларда бир хилликни таъминлаш учун. Кўпчилик мамлакатларда чироқлар вертикал тарзда жойлаштирилган бўлиб, қизил юқорида, сариқ ўртада ва яшил пастда жойлашган, бу рангни ажрата олмайдиган ҳайдовчиларга фаол чироқни унинг жойлашуви орқали аниқлашга ёрдам беради. Баъзи ҳудудларда горизонтал жойлашувлар мавжуд, аммо улар кам учрайди. Лампочкаларнинг ёруғлик интенсивлиги кескин ошди: илк чўғланма лампалар заиф ёруғлик берар, кундузи кўриш қийин эди, замонавий LED массивлари эса тўғридан-тўғри қуёш нурида ҳам кўринадиган даражада ёрқин. Уч чироқли тизим шу қадар самарали бўлдики, у деярли барча мамлакатларда қабул қилинган, ранг ва вақтлаштиришда кичик фарқлар билан. Ушбу тизимнинг тарихини тушуниш, замонавий ақлли светофорлар нега ҳамон бир хил уч рангдан фойдаланишини, уларнинг асосий технологияси анча мураккаблашган бўлса ҳам, тушунтиришга ёрдам беради. Светофор – бу технологиянинг камдан-кам учрайдиган намунаси бўлиб, унинг ташқи кўриниши бир аср давомида ўзгармасдан қолган, шу билан бирга унинг ички компонентлари тўлиқ қайта ихтиро қилинган.

Сўнгги ўн йилликларда оддий светофор рақамли электроника, сенсорлар ва симсиз алоқа воситасида тубдан ўзгартирилди. Энг кўзга кўринган янгиликлардан бири пиёдалар учун саноқ таймери бўлиб, у светофор ўзгаришига қадар қолган сониялар сонини кўрсатади. Бу таймерлар пиёдаларнинг ташвишини камайтиради ва қизил чироқ ёқилганда чорраҳада қолиб кетадиган одамлар сонини камайтириши исботланган. Ҳайдовчилар учун саноқ таймерлари ҳам баъзи шаҳарларда пайдо бўлмоқда, бу эса моторли транспорт воситаларига сариқ чироқда тормоз босиш ёки ҳаракатни давом эттириш ҳақида қарор қабул қилишда ёрдам беради. Рақамли маълумотнинг бу оддий қўшилиши барча йўл ҳаракати қатнашчилари учун хавфсизликни яхшилади. Шу билан бирга, ақлли светофорлар йўл қопламасига ўрнатилган индуктив контурлардан фойдаланиб, транспорт воситаларининг мавжудлигини аниқлайди ва вақтни реал вақт режимида мослаштиради. Оғир транспорт оқимларига яшил чироқ бериш ва бўш йўналишларни ўтказиб юбориш орқали бу тизимлар кераксиз кутишни камайтиради ва ёқилғи сарфини қисқартиради.

Светофор технологиясидаги навбатдаги чегара – бу транспорт воситаси ва инфратузилма (V2I) алоқаси бўлиб, бунда ақлли светофорлар уланган автомобилларга тўғридан-тўғри маълумот юборади. Ақлли светофор ўзининг жорий ҳолати ва навбатдаги ўзгариш вақтини эълон қилиши мумкин, бу эса автомобилнинг компьютерига бир қатор яшил чироқлардан ўтиш учун оптимал тезликни тавсия этиш имконини беради. Бу тўхтаб-юриш ҳаракатини камайтиради, чиқиндиларни пасайтиради ва жисмоний инфратузилмага ҳеч қандай ўзгартириш киритмасдан транспорт оқимини яхшилайди. Лос-Анжелес, Сингапур ва Барселона каби шаҳарлар минглаб чорраҳалардаги транспорт оқимларини таҳлил қилувчи ва сигнал вақтини глобал даражада созловчи сунъий интеллект асосидаги платформаларни жорий қилмоқда. Бу тизимлар махсус тадбирлар, бахтсиз ҳодисалар ёки об-ҳаво шароитларига бир неча сония ичида жавоб бера олади, тирбандликни камайтириш учун транспортни қайта йўналтиради. Shandong Penghui Intelligent Technology Co., Ltd. ушбу ақлли бошқарув тизимлари билан мос келувчи замонавий LED светофорларни ишлаб чиқаради ва ақлли шаҳар лойиҳалари талаб қиладиган ишончли аппарат асосини таъминлайди. Компаниянинг маҳсулотлари оддий пиёдалар светофорларидан тортиб тўлиқ рангли динамик маълумот таблосигача бўлган ассортиментни ўз ичига олади, барчаси ёрқинлик ва чидамлилик бўйича халқаро стандартларга жавоб берадиган тарзда ишлаб чиқилган.

Камералар ва сунъий интеллектнинг интеграцияси ҳуқуқни муҳофаза қилиш соҳасида ҳам инқилоб яратди. Автоматлаштирилган қизил чироқ камералари светофорнинг қизил чироғи ёнгандан кейин чорраҳага кирган транспорт воситаларининг юқори аниқликдаги тасвирларини олади ва транспорт воситаси эгасига почта орқали юбориладиган қизил чироқ билетини шакллантиради. Ушбу камералар мунозарали бўлган, аммо камералар ўрнатилган чорраҳаларда ён томондан тўқнашувлар сони сезиларли даражада камайганини кўрсатадиган маълумотлар билан қўллаб-қувватланади. Келажакдаги тизимлар чорраҳага киришдан олдин қизил чироққа югурувчиларни аниқлаш учун прогноз алгоритмларидан фойдаланиши ва сариқ фазанинг қисқача узайтирилишини ишга тушириши мумкин. Бундай мослашувчан хатти-ҳаракат кейинги авлод ақлли светофорларининг ўзига хос хусусияти бўлиб, у инфратузилма ва интеллект ўртасидаги чегарани хиралаштиради. Якуний мақсад – ўзи бошқарувчи автомобиллар билан алоқа қилиб, қатъий рангли сигналларга бўлган эҳтиёжни бутунлай бартараф этадиган тўлиқ автоном транспорт бошқарув тизимидир, гарчи бу келажак ҳали ўн йиллар узоқда бўлса-да.

Викториян Лондонда портлаган газ чироғидан тортиб, автоном транспорт воситалари билан алоқа қилувчи сунъий интеллект асосидаги ақлли светофорлар тармоғигача – светофор ажойиб эволюцияни босиб ўтди. Ушбу ривожланишнинг ҳар бир босқичи – қўлда бошқариладиган белгилар, электр автоматизацияси, уч рангли стандарт ва рақамли интеллект – аввалгисига асосланиб, ҳаётни сақловчи ва шаҳарларни ҳаракатда ушловчи тизимларни яратди. Светофор ҳар бир йўл фойдаланувчиси ҳар куни учрашадиган кам сонли инфратузилма объектларидан бири бўлиб, унинг ишончлилиги табиий қабул қилинади. Аммо бу ишончлилик ортида бир асрдан ортиқ муҳандислик, тартибга солиш ва инновациялар ётади. Шаҳар аҳолиси ўсиб, самарали транспортга бўлган талаб кучайгани сари, светофорнинг роли янада муҳимроқ бўлади. Замонавий ишлаб чиқарувчилар, масаланBosh sahifaShandong Penghui Intelligent Technology Co., Ltd. kabi provayderlar ushbu davom etayotgan hikoyada muhim hamkorlar bo‘lib, aqlli transport tizimlarining asosini tashkil etuvchi bardoshli va energiya tejamkor signallarni ishlab chiqaradi. Keyingi safar qizil chiroqda kutayotganingizda, o‘sha oddiy yorug‘likni mumkin qilgan boy tarix va murakkab texnologiyani qadrlashga bir zum to‘xtang. Oddiy piyoda signali yoki eng ilg‘or aqlli svetoforga duch kelasizmi, baribir siz shahar hayotining eng qadimiy muammolaridan biri – yo‘lni qanday xavfsiz baham ko‘rishni hal qilish uchun insoniyatning doimiy sa’y-harakatlari natijasini ko‘rayapsiz.